Geschiedenis en feiten over de Sagrada Família: Antoni Gaudí’s meesterwerk

Ik herinner me nog de eerste keer dat ik de metro uit kwam bij het station Sagrada Família. Je slaat de hoek om, sleept je tas over de betonnen stoeprand en plots doemt dat stenen monster op boven de boomtoppen. Het ziet er minder uit als een katholieke kerk en meer als een versteend prehistorisch organisme dat halverwege zijn ademhaling bevroren is. Als je je verdiept in de geschiedenis van de Sagrada Família, blijkt dat dit reusachtige wonder eigenlijk bijna nooit zo gebouwd was. Het begon als een alledaags buurtproject, geleid door een heel andere man met veel bescheidenere ambities.

De meeste reizigers weten dat het eeuwen duurt voordat het klaar is. Wat ze vaak over het hoofd zien, is de koppigheid die het gebouw door anarchistische bomaanslagen, een verwoestende burgeroorlog, vernietigde bouwtekeningen en decennialange bijna lege bankrekeningen heen deed rijzen. Dit is het echte verhaal van hoe een kleine parochiedroom uitgroeide tot Gaudí’s levensobsessie, doorspekt met de merkwaardige details die in de torenhoge muren zijn gebeiteld.

De beginjaren: Waarom werd de Sagrada Família gebouwd en door wie?

Het hele project begon in 1882. Een vrome boekhandelaar uit Barcelona, Josep Maria Bocabella, was net terug van een pelgrimstocht naar het Vaticaan. De verspreiding van seculiere politiek, moderne industrie en revolutionaire ideeën in Catalonië had hem diep geschokt. Bocabella wilde een boetvaardige tempel bouwen, een kerk die uitsluitend gefinancierd zou worden door particuliere donaties om de zonden van de stad goed te maken. Hij noemde het de *Temple Expiatori de la Sagrada Família*, gewijd aan de Heilige Familie van Jezus, Maria en Jozef. Volgens de katholieke traditie accepteert een boetvaardige tempel geen overheidssteun of leningen van bedrijven. Elke cent moet uit de zakken van gewone gelovigen komen, wat veel verklaart over waarom de bouw meer dan een eeuw lang zo traag verliep.

Bocabella huurde Francisco de Paula del Villar in als de oorspronkelijke architect van de Sagrada Família. Villar had een veilige, conventionele geest. Hij ontwierp een standaard neogotische kerk met spitse bogen, slanke steunberen en standaard gebrandschilderd glas. Op 19 maart 1882 werd de eerste steen gelegd voor de ondergrondse crypte. Villar bleef amper een jaar aan het werk voordat hij in bittere ruzie raakte met de bouwraad over materiaalkosten en gewelfontwerpen. Eind 1883 verliet hij de bouwplaats, achterlatend een open kuil in de grond en een verbaasde opdrachtgever met de rekening.

Toen kwam Antoni Gaudí in beeld. Hij was slechts 31 jaar oud, vol radicale ideeën en had zich nog nauwelijks een naam verworven in de stad. Bocabella’s adviseurs namen een gok op hem. Gaudí accepteerde de opdracht en wilde aanvankelijk Villars crypte afmaken volgens de bestaande plannen. Binnen enkele maanden gooide hij het oorspronkelijke ontwerp van de kerk overboord en herontwierp hij de hele toekomstige basiliek tot een zwevend, organisch bos van steen. Het project zou de rest van zijn leven in beslag nemen.

Antoni Gaudí’s Sagrada Família: Van kerk tot stenen bos

Gaudí haatte rechte lijnen. Hij keek naar de natuur en zag dat bomen, botten, schelpen en bergkammen nooit scherpe hoeken vormen. Hij bedacht dat als een gebouw God eert, het de structurele genialiteit van de natuurlijke wereld moet nabootsen in plaats van rigide menselijke geometrie. Hij verwierp de vliegende steunberen die gebruikelijk waren in middeleeuwse Europese kathedralen, die hij ‘stenen krukken’ noemde die het daglicht aan de buitenkant blokkeerden. In plaats daarvan ontwierp hij hellende binnenkolommen die zich bovenaan als boomstammen vertakken.

Deze kolommen dragen enorme gewichten terwijl ze natuurlijk daglicht naar beneden leiden via aangepaste glazen lichtkoepels. Gaudí besteedde meer dan een decennium aan het experimenteren met hangende touwmodellen in zijn werkplaats op de bouwplaats. Hij bevestigde kleine hagelkorrels aan hangende touwtjes, waardoor de zwaartekracht de touwen in natuurlijk gebalanceerde kettinglijnen trok. Met een spiegel onder het hangende touwnest kon hij zien hoe de structuur er rechtop uit zou zien. Zo ontwierp hij stenen gewelven die onder pure druk staan zonder dat er zware zijmuren nodig zijn om ze overeind te houden.

In 1914 stopte Gaudí met al zijn andere particuliere opdrachten. Hij werkte niet meer aan Park Güell, liet particuliere herenhuizen links liggen en verhuisde zijn woonruimte naar de stof en zaagsel van de werkplaats van de Sagrada Família. Hij liet zijn baard groeien, leefde op geitenmelk en droog brood en liep door de stad in opgelapte broeken die met veiligheidsspelden bijeen werden gehouden. Voorbijgangers namen hem voor een zwerver. Hij wist dat hij nooit zou meemaken dat het project af zou zijn. Toen kerkfunctionarissen hem vroegen om het werk te versnellen, haalde hij zijn schouders op en gaf zijn beroemde antwoord: “Mijn opdrachtgever heeft geen haast.”

Het tragische einde van Gaudí en de crypte van de Sagrada Família

Op 7 juni 1926 sloeg het noodlot toe. Gaudí was net de bouwplaats verlaten voor zijn dagelijkse avondwandeling naar de Kerk van Sant Felip Neri in de Gotische wijk, waar hij regelmatig bad en biechtte. Terwijl hij de Gran Via de les Corts Catalanes overstak, werd hij aangereden door een tram van lijn 30. Omdat hij geen geld bij zich had, versleten kleren droeg en geen identiteitspapieren bezat, weigerden verschillende taxichauffeurs hem naar de kliniek te brengen, in de veronderstelling dat hij een arme bedelaar was.

Uiteindelijk nam een passerende politieagent hem mee in een gedeelde taxi naar het Hospital de la Santa Creu, een overbevolkte gemeentelijke ziekenhuis voor de armen. Tegen de tijd dat zijn vrienden en assistent-architecten hem herkenden in een gemeenschappelijke zaal, hadden inwendige bloedingen en hoofdletsel hun tol geëist. Antoni Gaudí overleed drie dagen later, op 10 juni 1926, op 73-jarige leeftijd. De helft van Barcelona liep uit om hem te begraven tijdens een enorme begrafenisstoet die van het ziekenhuis naar de onvoltooide kerk trok.

Gaudí werd begraven in de ondergrondse crypte waar de bouw oorspronkelijk 44 jaar eerder was begonnen. Als je vandaag de onderste verdiepingen bezoekt, kun je neerkijken in de Kapel van Onze-Lieve-Vrouw van de Berg Karmel om zijn eenvoudige grafsteen te zien, die gelijk met de vloer is ingesteld. De crypte zelf heeft verschillende keren op het nippertje aan de ondergang ontsnapt en fungeert nog steeds als een actieve parochiekerk onder de voeten van miljoenen toeristen.

Een paar cruciale mijlpalen in de tijdlijn bepalen hoe deze plek evolueerde van een open veld tot het stadsicoon dat we nu kennen:

• 1882: Francisco de Paula del Villar legt de eerste steen voor de crypte op Sint-Jozefsdag.
• 1883: Antoni Gaudí neemt de leiding over en herontwerpt de hele bovenbouw vanaf nul.
• 1925: De eerste klokkentoren op de Geboortefaçade, gewijd aan Sint-Barnabas, wordt voltooid, slechts maanden voor Gaudí’s dood.
• 1936: Strijders tijdens de Spaanse Burgeroorlog plunderen de werkplaats, verbranden Gaudí’s originele tekeningen en vernietigen zijn gipsmodellen op schaal.
• 2010: Paus Benedictus XVI wijdt de kerk als een basilica minor, waardoor het volledig ingesloten interieur dagelijks voor de eredienst wordt geopend.

Fascinerende feiten en architectonische afmetingen van de Sagrada Família

Mensen vragen zich vaak af hoe hoog de voltooide kerk zal worden. Zodra de centrale Toren van Jezus Christus zijn kruis ontvangt, zal het gebouw 172,5 meter hoog zijn. Gaudí koos dat exacte getal omdat de nabijgelegen heuvel Montjuïc 173 meter boven zeeniveau uitsteekt. Hij geloofde vast dat geen menselijke creatie ooit de natuurlijke schepping van God mocht overtreffen. Dat ene opzettelijke meter terughoudendheid vertelt je alles over zijn wereldbeeld.

De buitenkant vertelt drie bijbelverhalen op drie verschillende façades. De Geboortefaçade is gericht naar het oosten, naar de ochtendzon, en viert leven, geboorte en de natuur. Gaudí hield zich persoonlijk bezig met dit deel en stopte het vol met stenen bladeren, boerderijdieren en vogels die inheems zijn in Catalonië. Je kunt onze gedetailleerde uitleg van de Sagrada Família-façades bestuderen om de verborgen verhalen in deze muren te ontrafelen. De westelijke Lijdensfaçade, decennia later voltooid door de beeldhouwer Josep Maria Subirachs, ziet er opzettelijk kaal, hard en skeletachtig uit om het lijden uit te beelden. De enorme zuidelijke Glorie-façade is nog steeds grotendeels in aanbouw en zal uiteindelijk dienen als de grote hoofdingang.

Een ander wild detail zit verstopt op de Lijdensfaçade. Subirachs sneed een vier-op-vier magisch vierkant in de steen bij het beeld van de kus van Judas. Of je nu de rijen, kolommen of diagonalen optelt, de getallen komen altijd uit op 33. Dat is de traditionele leeftijd van Jezus Christus bij zijn kruisiging. In dat kleine vierkante raster zitten meer dan 310 verschillende wiskundige combinaties verborgen.

Oorlog, branden en moderne reconstructie overleven

Tien jaar na Gaudí’s dood brak de Spaanse Burgeroorlog uit. In juli 1936 trokken anarchistische facties door de buurt en staken Gaudí’s oude werkplaats in brand. Ze vernietigden zijn delicate driedimensionale gipsmodellen, verbrandden decennialange handgeschreven veldnotities en braken in de crypte in, waarbij ze verschillende graven ontheiligden. Gelukkig bleef Gaudí’s eigen graf gespaard.

Toen de oorlog in 1939 eindigde, verzamelde architect Francesc de Paula Quintana de overgebleven fragmenten van de verkoolde vloer. Samen met Gaudí’s overgebleven medewerkers bracht het team jaren door met het puzzelen van gebroken gipsstukken als een reusachtige driedimensionale legpuzzel. Omdat Gaudí zijn ontwerpen baseerde op strikte geometrische verhoudingen en regeloppervlakken in plaats van platte bouwtekeningen, konden moderne ingenieurs de ontbrekende vormen reconstrueren met behulp van computerondersteunde luchtvaartsoftware. De kerk is geen artistieke gok. Het is een oprechte voortzetting van Gaudí’s gecodificeerde geometrie.

Het afmaken van het grandioze gebouw vereist geavanceerde techniek. Reusachtige voorgeassembleerde stenen panelen arriveren op de bouwplaats met stalen versterkingen die direct door de kern zijn gespannen. Als je nieuwsgierig bent naar de resterende planning, bekijk dan de voorspelde afrondingsdatum van de Sagrada Família om te zien wat er nog moet gebeuren voordat de steigers voorgoed weg kunnen. De pandemie heeft het werk bijna twee jaar vertraagd, maar de spitsen klimmen nu sneller dan ooit in de afgelopen 140 jaar.

Als je rond de basis loopt, let dan op deze subtiele ontwerpdetails die de meeste toerengroepen voorbijlopen:

• Stenen reptielen: Kijk naar de afvoerpijpen langs de apsismuren; ze zijn gevormd als hagedissen en slangen omdat middeleeuwse overleveringen beweerden dat reptielen geen heilige grond konden betreden.
• De twee schildpadden: Aan de basis van de centrale zuilen van de Geboortefaçade staat één schildpad voor de zee en de andere voor de bergachtige binnenlanden.
• Vruchtbekroningen: De lagere borstweringen bevatten kleurrijke Venetiaanse mozaïekmanden gevuld met stenen vijgen, tarwe en druiven, die de seizoensgebonden oogst en de communie symboliseren.
• Werkschooltje: Gaudí bouwde een klein schooltje met een golvend dak van baksteen op de hoek van het perceel voor de kinderen van de steenhouwers die op de bouwplaats werkten.

Veelgestelde vragen over de geschiedenis van de Sagrada Família

Mijn mening

Ga tien minuten staan op de hoek van Carrer de Mallorca en Carrer de Sardenya zonder op je telefoon te kijken. Je zult zien hoe oudere locals hun honden uitlaten langs dezelfde stenen beelden waarvoor mensen 10.000 kilometer reizen om ze te aanschouwen. Dat is de echte magie van deze plek. Het is geen dood museum achter fluwelen touwen. Het is een levend, luidruchtig, stoffig bouwterrein dat wereldoorlogen, epidemieën en vijf generaties steenhouwers heeft doorstaan. Koop je kaartje vroeg, vermijd de middagtoeristenmassa en neem een uur de tijd om gewoon de stenen te lezen.

Lees meer over sagrada familia.